ՓՍԻԷՔՍՊԵՐՏ ՍԵՆԹԵՐ
Հոդվածներ
Ի՞նչ է դատահոգեբանական փորձաքննությունը և ո՞ր դեպքերում է այն անհրաժեշտ
Դատական գործընթացների ընթացքում երբեմն անհրաժեշտ է լինում պարզել ոչ միայն իրադարձությունների արտաքին հանգամանքները, այլև դրանց հետ կապված անձի հոգեբանական առանձնահատկությունները, հուզական վիճակը կամ այլ մարդկանց հետ նրա փոխազդեցության բնույթը։ Նման դեպքերում կարող է առաջանալ դատահոգեբանական փորձաքննության անհրաժեշտություն։
Դատահոգեբանական փորձաքննությունը մասնագիտական հետազոտություն է, որի նպատակն է հոգեբանական գիտելիքների և համապատասխան մեթոդների կիրառմամբ ուսումնասիրել իրավական նշանակություն ունեցող հանգամանքները և փորձագետին առաջադրված հարցերի վերաբերյալ հիմնավորված եզրակացություն տրամադրել։
Դատահոգեբանական փորձաքննությունների շրջանակում կարող են ուսումնասիրվել անձի անհատական հոգեբանական առանձնահատկությունները, հուզական վիճակները, հոգեբանական ներազդեցությունները, միջանձնային հարաբերությունները և երեխայի լավագույն շահի հետ կապված որոշակի հոգեբանական հանգամանքներ։ Հետազոտության կոնկրետ ուղղությունը կախված է գործի առանձնահատկություններից և փորձագետին առաջադրված հարցերից։
Ի՞նչ դեպքերում կարող է անհրաժեշտ լինել նման փորձաքննություն, ինչպե՞ս է այն իրականացվում և ի՞նչ նշանակություն ունի փորձագիտական եզրակացությունը դատական գործընթացում։ Այս հարցերի պատասխանները կօգնեն ավելի լավ հասկանալ դատահոգեբանական փորձաքննության դերը։
Ի՞նչ է դատահոգեբանական փորձաքննությունը
Դատահոգեբանական փորձաքննությունը հոգեբանական գիտելիքների կիրառման հատուկ ձև է, որն ուղղված է իրավական նշանակություն ունեցող իրավիճակներում անձի հոգեկան գործունեության, հոգեբանական առանձնահատկությունների և այլ համապատասխան հանգամանքների ուսումնասիրությանը։
Ի տարբերություն սովորական հոգեբանական խորհրդատվության՝ այստեղ հիմնական նպատակը հոգեբանական աջակցություն տրամադրելը չէ։ Փորձագետն ուսումնասիրում է կոնկրետ գործի համար նշանակություն ունեցող հարցերը և իր մասնագիտական իրավասության սահմաններում ներկայացնում հետազոտության արդյունքները։
Օրինակ՝ որոշակի գործի շրջանակում կարող է անհրաժեշտ լինել ուսումնասիրել՝
- անձի անհատական հոգեբանական առանձնահատկությունները,
- որոշակի իրավիճակում նրա հուզական վիճակը,
- անձի վրա հնարավոր հոգեբանական ներազդեցության առանձնահատկությունները,
- երեխայի հոգեբանական առանձնահատկությունները, որոնք նշանակություն ունեն նրա լավագույն շահի գնահատման համար,
- անձի հոգեբանական վիճակի և տվյալ իրավիճակում նրա վարքի միջև հնարավոր կապերը։
Նշված հանգամանքները բոլոր փորձաքննությունների ընթացքում պարտադիր չէ, որ ուսումնասիրվեն։ Դրանց ընտրությունը պայմանավորված է կոնկրետ գործով և փորձագետի առջև դրված հարցերով։
Ո՞ր դեպքերում կարող է անհրաժեշտ լինել դատահոգեբանական փորձաքննությունը
Դատահոգեբանական փորձաքննության անհրաժեշտությունը որոշվում է կոնկրետ գործի հանգամանքներով և կիրառելի դատավարական կարգով։ Այն կարող է նշանակվել այն դեպքերում, երբ իրավական նշանակություն ունեցող հարցերի պարզաբանման համար անհրաժեշտ են հոգեբանական մասնագիտական գիտելիքներ։
Կարելի է առանձնացնել մի քանի հիմնական ոլորտ։
1. Երեխաների հոգեբանական առանձնահատկությունների գնահատում
Երեխաների մասնակցությամբ դատական գործընթացներում երբեմն անհրաժեշտ է ուսումնասիրել նրանց տարիքային և անհատական հոգեբանական առանձնահատկությունները, հուզական վիճակը կամ որոշակի հարաբերությունների հետ կապված հոգեբանական հանգամանքները։
Օրինակ՝ ընտանեկան վեճերի ընթացքում կարող են առաջանալ հարցեր, որոնց պարզաբանման համար անհրաժեշտ է հասկանալ երեխայի հոգեբանական առանձնահատկությունները և դրանց նշանակությունը նրա լավագույն շահի տեսանկյունից։
Նման դեպքերում հոգեբանական գնահատումը պետք է իրականացվի մասնագիտական էթիկայի պահպանմամբ՝ հաշվի առնելով երեխայի տարիքը, զարգացման առանձնահատկությունները և հոգեբանական անվտանգությունը։
Կարևոր է հասկանալ, որ հոգեբանական փորձաքննությունը ինքնին չի որոշում, թե ծնողներից ում հետ պետք է ապրի երեխան։ Փորձագետը ուսումնասիրում է իրեն առաջադրված հոգեբանական հարցերը, իսկ համապատասխան իրավական որոշումն ընդունվում է սահմանված ընթացակարգով։
2. Հուզական վիճակի ուսումնասիրություն
Որոշ իրավական իրավիճակներում անհրաժեշտ է լինում ուսումնասիրել անձի հուզական վիճակը և դրա հնարավոր ազդեցությունը նրա հոգեկան գործունեության կամ վարքի վրա։
Օրինակ՝ կարող է առաջանալ հարց՝ արդյոք որոշակի իրավիճակում անձի մոտ առկա է եղել այնպիսի հուզական վիճակ, որն էական նշանակություն է ունեցել նման վարքագիծ դրսևորելու համար։
Նման գնահատման ընթացքում կարևոր է տարբերակել տվյալ պահին առկա հուզական վիճակը և անցյալում ունեցած վիճակի վերաբերյալ հետադարձ գնահատումը։ Վերջինիս դեպքում փորձագետը կարող է ուսումնասիրել գործի նյութերը և իրեն հասանելի այլ համապատասխան տվյալները։
Միայն անձի հուզական արձագանքը կամ վարքի առանձին դրսևորումը բավարար չէ նրա հոգեբանական վիճակի վերաբերյալ վերջնական եզրակացություն անելու համար։
3. Հոգեբանական ներազդեցության ուսումնասիրություն
Միջանձնային հարաբերություններում մարդկանց որոշումների, վարքի և հուզական արձագանքների վրա կարող են ազդել տարբեր հոգեբանական և սոցիալական գործոններ։
Որոշ գործերի շրջանակում կարող է անհրաժեշտ լինել ուսումնասիրել՝ արդյոք առկա են եղել անձի վրա հոգեբանական ներազդեցության հատկանիշներ և ինչ նշանակություն կարող էին ունենալ դրանք տվյալ իրավիճակում։
Այդպիսի հետազոտության ընթացքում պետք է հաշվի առնել ոչ միայն անձի առանձին գործողությունները կամ արտահայտությունները, այլև իրավիճակի ընդհանուր համատեքստը, փոխհարաբերությունների բնույթը և գործի համար նշանակություն ունեցող այլ տվյալները։
Միևնույն ժամանակ, սովորական համոզումը, անհամաձայնությունը կամ հուզական արձագանքը ինքնաբերաբար չեն նշանակում հոգեբանական հարկադրանքի առկայություն։ Դրանց գնահատումը պահանջում է կոնկրետ հանգամանքների մասնագիտական ուսումնասիրություն։
4. Անհատական և սոցիալ-հոգեբանական առանձնահատկությունների գնահատում
Մարդկանց հոգեբանական առանձնահատկությունները կարող են նշանակություն ունենալ այն հարցերի պարզաբանման համար, որոնք առաջանում են դատական գործընթացների ընթացքում։
Կախված փորձաքննության առարկայից՝ կարող են ուսումնասիրվել անձի անհատական առանձնահատկությունները, սոցիալական փոխազդեցության պայմանները և միջանձնային հարաբերությունների որոշ կողմեր։
Օրինակ՝ կարող է անհրաժեշտ լինել պարզել, թե ինչ նշանակություն կարող էին ունենալ որոշակի հոգեբանական առանձնահատկություններ անձի վարքի կամ իրավիճակի ընկալման համար։
Սակայն անձի բնավորության կամ անհատական առանձնահատկությունների նկարագրությունը ինքնին չի հաստատում նրա մեղավորությունը, մտադրությունը կամ որևէ իրավական փաստ։ Փորձագիտական գնահատումը պետք է սահմանափակվի մասնագիտական հետազոտությամբ հնարավորինս հիմնավորված եզրահանգումներով։
5. Գործարքի կատարման պահին անձի հոգեբանական առանձնահատկությունների ուսումնասիրություն
Որոշ քաղաքացիական վեճերում կարող են առաջանալ հարցեր՝ կապված գործարք կատարելու պահին անձի հոգեբանական վիճակի և սեփական գործողությունների նշանակությունը հասկանալու կամ դրանք ղեկավարելու կարողության հետ։
Նման իրավիճակներում անհրաժեշտ է հստակ տարբերակել հոգեբանական հետազոտության առարկան և իրավական գնահատականը։ Փորձագետը կարող է ուսումնասիրել իրեն առաջադրված հոգեբանական հարցերը, սակայն գործարքի իրավական ուժի կամ վավերության վերաբերյալ վերջնական որոշումը հոգեբանական փորձաքննության ինքնուրույն արդյունք չէ։
Փորձաքննության անհրաժեշտությունը և հարցերի շրջանակը որոշվում են տվյալ գործի հանգամանքների ու կիրառելի դատավարական կարգի հիման վրա։
Եզրակացություն
Դատահոգեբանական փորձաքննությունը կարևոր մասնագիտական գործիք է այն իրավիճակներում, երբ իրավական նշանակություն ունեցող հարցերի պարզաբանման համար անհրաժեշտ են հոգեբանական գիտելիքներ։
Այն կարող է վերաբերել անձի անհատական առանձնահատկություններին, հուզական վիճակին, միջանձնային հարաբերություններին, հոգեբանական ներազդեցություններին կամ երեխայի լավագույն շահի հետ կապված որոշակի հանգամանքներին։
Եթե ցանկանում եք ավելին իմանալ դատահոգեբանական փորձաքննության հնարավորությունների, ընթացակարգի կամ մասնագիտական առանձնահատկությունների մասին, կարող եք ծանոթանալ «ՓՍԻԷՔՍՊԵՐՏ ՍԵՆԹԵՐ»-ի փորձագիտական ծառայությունների բաժնին կամ կապ հաստատել կենտրոնի հետ՝ ծառայության վերաբերյալ տեղեկատվություն ստանալու համար։